نوا یاب : دانلود موسیقی سنتی
جستجو در میان بیش از پانصد آلبوم موسیقی
بی مزد بود و منت هر خدمتی که کردم/یا رب مباد کس را مخدوم بی عنایت

معرفی ساز “قانون”

  •   1,732 بازدید
  •   بدون دیدگاه

قانون سازی است به شکل ذوزنقه ی قائم الزاویه و از سازهای مضرابی که در ساخت آن چوب ، فلز ، استخوان ، پوست ، زه و مواد دیگری به کار رفته است. قانون از نظر ساختمان جزو گروه سازهای ذوات الاتار مطلق زخمه ای است که دارای سیم های آزاد است و بنابراین نیازی به پرده بندی و گرفتن سیم ندارد و ایجاد نواهای چند صدایی به آسانی با آن امکان پذیر است.

ساز قانون

مهدی فروغ در کتاب مداومت در اصول موسیقی ایران (ص ۱۰۳) نوشته است  :

«{عبدالقادر} این غیبی معتقد است که قانون را افلاطون اختراع کرده است در صورتی که بعضی نویسندگان دیگر مخترع آن را فارابی می دانند. مولف کنزالتحف تنها کسی است که به تفصیل درباره ی قانون بحث می کند و می گوید قطر جعبه ی صوتی آن کمی بیش از یک گره باید باشد و چوب آن را باید از تنه ی درخت مو انتخاب کنند. تعداد سیم های قانون ۷۴ است در صورتی که عبدالقادر ۷۲ ذکر کرده است.»

در مورد سابقه و تاریخ پیدایش قانون نظرات و فرضایت مختلفی وجود دارد و آنچه مسلم است این است که قانون قدمت زیادی دارد و قدیم ترین سند و اثری که از این ساز و سازهای مشابه آن وجود دارد ، حجاری های آشور است. قانون ظاهراً پس از دوره ی تیموری و مسئله ی تحریم غنا و موسیقی در ایران متروک شده است زیرا تا اواخر عصر تیموری و اوایل دولت صفوی این ساز نوازندگان بسیار و استادان بنامی داشته و زین الدین محمود واصفی دانشمند و موسیقیدان اواخر قرن نه و اوایل قرن ده قمری در کتاب بدایع الوقایع از جمعی استادان نوازنده ی قانون نام برده است.

در آثار به جا مانده از دوره ی صفوی دو تصویر از میرقانونی در حال نواختن قانون در نقاش های کاخ چهل ستون اصفهان دیده می شود. قانون در حدود سال ۱۲۷۱ شمسی توسط رحیم قانونی که در بصره و بغداد و سوریه و مصر نزد استادان عرب نواختن قانون را آموخته بود به ایران بازگشت.

ساختمان قانون

ساختمان ساز قانون

جعبه ی صوتی

جعبه ی صوتی قانون دو صفحه ی زیر و روی ساز هستند که با کلاف های چهارگانه ی جانبی به هم متصل شده اند. جعبه ی صوتی و کلاف ها را معمولاً از چوب گردو می سازند.

صفحه ی رو 

صفحه ای چوبی است که در طرف چپ آن پرده گردان ها و گوشی ها ، و در سمت راست آن بخش پوستی ، خرک و جعبه ی سیم گیر قرار دارند. ابعاد بخش پوستی بستگی به وسعت صدای ساز دارد. سطح پوست معمولاً از چهار یا پنج قسمت مربع شکل ساخته می شود اما در بعضی موارد به صورت یک تکه ، و در سازهای ساخت زنده یاد احمد ستوده و فرزندش علیرضا ستوده (که توسط استاد قنبری مهر طراحی شده) به صورت بیضی چهار یا پنج قسمتی است. در روی صفحه شبکه هایی برای خروج صدا ایجاد شده اند.

پوست 

پوست قانون از پوست شکم گوساله ی تودلی ، ماهی بدون فلس ، آهو و بز است و باید ضخیم تر از پوست سازهای دیگر مانند تار و کمانچه باشد تا بتواند فشار کوک و سیم (وتر) و خرک را در سطحی بزرگ تحمل کند.

پرده گردان ها

ابزارهای کوچک فلزی هستند که در سراسر سمت چپ ساز بعد از شیطانک و قبل از گوشی ها روی قطعه چوب اضافه ای که بر صفحه ی رویی چسبانیده شده ، به وسیه ی میخ های کوچکی نصب شده اند. پرده گردان ها در ایران به صورت های مختلف طوری ابداع شده اند که بتوانند صداهای کمتر و بیشتر از کما را نیز ایجاد کنند.

خرک

تیغه ای باریک از چوب که روی آن استخوان باریکی قرار دارد. طول تقریبی خرک ۳۵ سانتی متر (کمی کوتاه تر از عرض قانون) و ارتفاع تقریبی اش ۲ سانتی متر است و با چهار پایه ی چوبی کوچک از طرف راست بر سطح پوست دار صفحه ی رویی قرار می گیرد. پایه های خرک نیز در ایران به صورت های مختلف روی ساز گذاشته می شود.

تعداد و جنس سیم ها (وترها)

تعداد سیم های قانون بستگی به وسعت صدای آن دارد که از قانون ۲۴ نت (هر صدا سه سیم) و تا ۳۳ نت می تواند متفاوت باشد. سیم ها معمولا از جنس نایلون ، پی وی سی ، پلی آمید ، فلوئورکربن و روده هستند.

وسعت صدا 

وسعت معمول صدای قانون در ایران حدود سه اکتاو و نیم است.

کوک سیم ها (وترها)

کوک سیم ها به وسیله ی پرده گردان ها برای تمام فواصل موسیقی ملی (در هر سیم از صدای بِمُل تا دِیزسُری) قابل تغییر است.

کلید نت نویسی

نت نویسی برای قانون روی دو حامل صورت می گیرد. در این ساز برای حدود یک اکتاو از صداهای بم ، با کلید «فا» خط چهارم ، و بقیه با کلید سل خط دوم حامل نت نویسی می شود.

گوشی ها 

گوشی ها از جنس چوب گردو ، عناب و شمشاد است و به صورت میخ هایی هستند که سر هرمی شکل آنها در کلید کوک قرار دارد و سر دیگرشان که برایک تر است به صورت عمودی در سطح افقی چوب (محل استقرار گوشی ها) در سمت چپ ساز قرار می گیرد.

کلید کوک

ابزاری است فلزی ، حدود ۱۰ سانتی متر ، که در یک سر آن سوراخی به اندازه ی سر گوشی قرار دارد و طرف دیگر آن ، برای کوک کردن ، در دست چپ نوازنده به چپ و راست می چرخد.

پل ها

داخل جعبه ی صوتی پل هایی به شکل های مختلف قرار دارند تا فشار صفحه را کنترل ، و از تغییر شکل یافتن صفحه جلوگیری کنند.

شیطانک ها

قطعه چوب باریک و کم ارتفاعی است که بین گوشی ها و پرده گردان ها در سمت چپ ساز قرار دارد و سیم ها (وترها) برای رسیدن به گوشی ها از روی آن عبور می کنند.

سیم گیر

سیم گیر یا جعبه ی گره ها در کلاف جانبی سمت راست که صفحه زیر و رو را به هم متصل می کند قرار دارد.

مضراب (حلقه ی مضراب)

مضراب هر دست حلقه ای نسبتاً پهن و فلزی از جنس نقره ،ورشو یا برنج و… است که در بند دوم انگشت اشاره (سبابه) قرار می گیرد. داخل این حلقه به طرف کف دست تیغه ای به طول تقریبی ۴ و عرض تقریبی یک سانتی متر – معمولاً از جنس شاخ گاو ، گوزن یا بزکوهی ، لاک لاک پشت دریایی و گاه پلاستیک نرم – برای زخمه زدن به سیم ها (وترها) قرار دارد که مانند ناخن انگشت عمل می کند.

ویژگی های دیگر قانون

سازی است که برای تک نوازی و گروه نوازی استفاده می شود. به علت وجود پرده گردان امکان اجرای تمام فواصل موسیقی ملی با این ساز وجود دارد. آکوردهای چند صدایی را نیز می توان با انگشت های مختلف با قانون اجرا کرد. انواع حالت های کمی و کیفی ، از جمله گلیساندو ، پیتسیکاتو ، تکیه ، پاساژ ، آرپژ و… ، در این ساز قابل اجرا هستند.

در روش قانون نوازی ایرانی از مضراب ریز برای نگه داشتن زمان کامل صدا استفاده می شود. این ساز در کشورهای دیگر ، مانند مصر ، ترکیه ، ارمنستان و… ، در اندازه ها و وسعت های صوتی و متفاوت به کار گرفته می شود. برای قانون نیز علایم قراردادی مخصوصی به منظور استفاده از انگشت ها و نیز حالت های مختلف موسیقی وجود دارند. در این ساز اجرای مضراب ریز فقط با یک دست به صورت های مختلف نیز امکان پذیر است.

نظر مرحوم استاد روح الله خالقی در رابطه با ساز قانون

ایشان در کتاب “سرگذشت موسیقی ایران” در بخشی به نام “قانون زن” می نویسند : « قانون سابقاً در ایران معمول بوده. معلوم نیست چطور شده که از این کشور رفته و دوباره به ارمغان آمده است. سیم های این ساز از روده است و با دو مضراب که مانند انگشتانه به انگشت سبابه می کنند ، با هر دو دست نواخته می شود و چون نغمه های زیر و بم را می توان با هم به صدا در آورد ، آهنگ این ساز بسی مطلوب و دلنشین است ، به خصوص که مانند سنتور انعکاس صدا هم ندارد. از این گذشته با خرک های متعددی که دارد ، میتوان به سرعت صداها را عوض کرد و تغییر کوک داد. به این ترتیب ، نواقصی که در سنتور موجود بوده ، در این ساز از میان رفته است. صدای قانون ، هم به تنهایی و هم با ارکستر ، بسیار مطبوع است ؛ ولی چون کم صداست و قوت سنتور را ندارد ، اگر در ارکستر به کار رود باید نوازندگان دیگر خیلی ملایم بزنند که صدای آن را نپوشانند.

نظر نوا یاب با توجه به مکتوبات موجود

طبق نظر اکثریت آنچه در تاریخ مشخص است ، این ساز توسط رحیم قانونی وارد ایران شد و توسط فرزندش جلال قانونی بیشتر معرفی شد. ولی این دو هیچکدام دارای سواد بالای موسیقی و نت نبودند و روش نواختن آنها نیز اصولی نبوده است. مهدی مفتاح ، که از تحصیل کرده های هنرستان موسیقی بود و تقریباً هم عصر جلال قانونی بود ، روش نواختن این ساز را پیگیری کرد. در مصاحبه ای قدیمی که از جلال قانونی موجود است ، ایشان ذکر می کنند که یک نفر از تهران به شیراز پیش او رفته و طی چند روز تمام نکته های این ساز را از وی فرا گرفته است و خود ایشان ذکر میکنند که دارای سواد بالایی بوده و نت می دانسته است. این شخص احتمال زیاد مهدی مفتاح بوده است چرا که جلال قانونی در بخش دیگری از صحبت هایش ذکر می کند که همان شخص در تهران به شاگردان قانون نیز می آموزد. در هر صورت ، استادان بعدی قانون از شاگردان مهدی مفتاح بوده اند نه جلال قانونی. استاد مرحوم سیمین آقارضی و استاد ملیحه سعیدی که از بهترین نوازندگان قانون هستند و این ساز را به سبک ایرانی و بسیار زیبا می نوازند و البته شاگرادن بسیاری نیز داشته و دارند.

منابع :

آلبوم استادان قانون – متن خانم ملیحه سعیدی

کتاب سرگذشت موسیقی ایران – روح الله خالقی

 

هیچ دیدگاهی ارسال نشده است.